“Levantenler. ‘Uzun 19.Yüzyıl’da Osmanlı İmparatorluğu içerisindeki.....

#1

(S.A.Somel)


Oliver Jens Schmitt: Levantiner. Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im “langen 19.Jahrhundert” R.Oldenbourg Verlag, München, 2005, 515 s. (“Levantenler. ‘Uzun 19.Yüzyıl’da Osmanlı İmparatorluğu içerisindeki bir etnik-dinsel grubun yaşam dünyaları ve kimlikleri”)


Bu çalışma O.J.Schmitt’in 2002 yılında Regensburg Üniversitesi (Bavyera, Almanya) Felsefe Fakültesi III’te kabul edilmiş olan doçentlik tezinin geliştirilmiş halidir. Araştırmanın ana konusu “Levantenler” diye bilinen nüfus topluluğu olup şimdiye değin söz konusu kavram ve olgu hakkında akademik nitelikli pek bir inceleme yapılmamıştı. Çağdaş Osmanlı kaynaklarında genelde frenkler veya tatlısu frenkleri olarak geçen Levantenler esasında Doğu Akdeniz liman kentlerinin hiç de azımsanmaması gereken bir demografik unsuruydu. Söz konusu unsur özellikle 19.yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi ve toplumsal gelişimi sürecinde oldukça etkin bir rol üstlenmiş olmasına karşın ilginçtir ki akademik literatür bunu dikkate alınmaya değer bulmamıştır. Bu dikkate değer ilgisizliği bir ölçüde izah edebilecek şey gerek Müslüman Osmanlıların ve gerekse Avrupalıların nazarında Levantenlerin sahip olmuş oldukları hayli olumsuz imajdır. Levantenler genel olarak Osmanlı toplumu dahilinde az çok marjinal nitelikli bir varoluş idiler; ne Müslümanlar, ne de gayrı Müslimler veya Avrupalılar Levantenleri kendi özgün kimliği, kültürü ve geleneği olan bağımsız bir topluluk olarak görmüyorlardı. Osmanlı toplumunun kenarında kalmış olan sözü geçen nüfus grubu mevcudiyeti bakımından kapitülasyonların devamına muhtaçtı.

Bilindiği üzere kapitülasyonlar padişahların yabancı tüccarlara tek taraflı olarak bahş ettikleri ticarî ve hukukî imtiyazlardı. Hıristiyan ülkelerin tebaası İslam şeriatı bakımından harbî, yani can güvenliğinden yoksun olmasından ötürü Avrupalı tüccarların can ve mal güvenlikleri açısından özel bazı garantilere gereksinimleri vardı. Padişahın hükümdar sıfatıyla bahş ettiği ayrıcalıklar yabancı Hıristiyan tüccarlara hukukî dokunulmazlık sağlamaktaydı. Daha 14.yüzyıldan başlayarak Ceneviz, Floransalı ve Venedikli tüccarlara, ileriki yüzyıllarda da Fransız ve İngiliz tüccarlara ve ticarî şirketlere kapitülasyonlar tanınmıştır. Levantenler özünde Osmanlı topraklarında yüzyıllar boyunca yabancı pasaportuyla yaşayan Avrupalı tüccarların soyundan gelen bir nüfus grubuydu. Ancak Levantenleri daha bir kalabalık kılan olgu esasında yerli Hıristian tebaadan olmakla birlikte (Rumlar, Ermeniler) Avrupalı tüccarlarla yoğun bir iş ilişkisi içinde bulunmaları sonucunda bir Avrupa ülkesinin pasaportunu edinmek suretiyle diplomatik dokunulmazlık kazanmaları ve böylelikle Levanten kategorisine dahil olmalarıydı.

Schmitt’in çalışması yedi bölüm (giriş bölümü; dört ana bölüm; “genel bakış”; “ekler”) halinde olup giriş kısmında (13-50) yazar “koloni”, “ulus”, “kültürlerarası iletişim” gibi kavramları irdelemektedir. Bu bağlamda yapılan dikkate değer bir saptama “Levanten” teriminin bir egzonim olduğu, yani ele alınan topluluğun kendi kendisini söz konusu terimle adlandırmadığı, ve hatta topluluk mensuplarının kendilerini adı geçen topluluğa ait görmeyip dışarıdan gözlemciler tarafından “Levanten” olarak sınıflandırıldıkları gerçeğidir (20). Dolayısıyla, bilinçli bir grup kimliği veya aidiyetinden söz etmek kolay değildir. Ancak, her ne kadar araştırma konusu olan topluluk, çok az bazı istisnalar hariç, hiçbir zaman kendini başlı başına bir etnik grup olarak idrak etmemiş ise de, Schmitt yine de Levantenlerin müstakil bir etnik grup olarak kabul edilmesi gereği hususunda ısrarcıdır. Schmitt’e göre bir ulus oluşumu doğrultusunda bazı emareler oluşmuşsa da bu tür belirtiler, diğer gayrı Müslim toplulukların millet sistemi bağlamında sahip oldukları merkezî idarî kurumların Levantenlerde yokluğu nedeniyle gelişememiştir (20-21). Bu araştırma, Levantenleri bir topluluk olarak kavramak ve yaşam dünyalarını anlayabilmek için tek tek bireylerin yaşam çizgilerini gözeterek aileler, katolik cemaat mensupları, örgütler, Avrupa konsoloslukları ve Osmanlı makamları arasındaki girift ilişkileri yeniden inşaya çalışmıştır.

Çalışmanın birinci ana bölümü (“Levantenler - Klişeler ve Hakikatler”, 53-117) ilk önce “Frenk”, “Latin”, “Peralı” ve “Katolik” gibi 19.yüzyıla değin geçerli olmuş ve giderek yerini “Levanten”e terk etmiş kavramları tartışmaktadır. 19.yüzyıla gelindiğinde Levanten terimi özel bir anlam kazanarak “ülkede doğmuş, ama Avrupa kökenli Katolik” kişileri ifade eder olmuş, yani kendini Avrupalı saymasına rağmen Avrupa’dan yeni gelmişlerce (diplomatlar, uzmanlar, iş adamları) yarı şarklı olarak algılanan kişilere karşılık gelmeye başlamıştır. Avrupa kökenli olmasına karşın dil ve görenekler bakımından yerel topluma uyum sağlayanlar “Levantenleşmekte” olup bu durum Avrupalıların gözünde ciddî bir itibar kaybı anlamına geliyordu (58-59). Bu noktada Schmitt’in Edward Said’in Oryantalizm tezi ve Maria Todorova’nın Balkan tezi bağlamlarında Avrupa’da egemen olan Levanten söylemini irdelediğini görmekteyiz. Buna göre Levantenler ırksal ve kültürel açıdan herhangi bir özgünlükten yoksun melez bir unsur olup Kreolleri andırmaktaydılar, ahlâken dejenere idiler ve siyasî açıdan da güvenilir değillerdi (63-65, 72-73). Tüm bu olumsuz klişelerin çağdaş Avrupa yazınını bu denli belirlemiş olmasını Schmitt Avrupa emperyalizminin Osmanlı topraklarına nüfuzuna bağlamaktadır: Milliyetçiliğin ve ırksal üstünlük duygusunun yaşandığı bu çağda Avrupalılar Levantenlerin Avrupalılık iddiasını gülünç bulmaktaydılar; söz konusu topluluk olsa olsa Avrupalılığın çirkin bir karikatürü niteliğindeydi, üstüne üstük Osmanlı toplumu nezdinde Avrupalı imajını da “kirletiyordu” (83-86). Bundan sonra yazarımız Levantenleri bir etnik-dinsel topluluk mânâsında ele alıyor (87-117). Schmitt’e göre Levantenler etnik bir topluluk idi, zira “akrabalık bağları, toplumsal ilişkiler ve iktisadî bağlantıların oluşturduğu girift bir örgü” teşkil ediyor ve Katoliklik onları birbirine rapt eden kültürel bir ortak kimlik sağlıyordu (88). Söz konusu etnik-dinsel nüfusun kurumsal dayanakları kilise ve konsolosluklardı. Şöyle ki kilise kültürel aidiyetin kurumsal tezahürü iken Fransız, İtalyan ve Avusturya konsoloslukları Levantenlerin toplumsal varoluşunun hukukî çimentosu niteliğindeydi (107). Levantenler esas olarak İstanbul ve İzmir’de yaşıyorlardı. Yazarın vurguladığı üzere 19.yüzyıl boyunca Galata, Beyoğlu ve İzmir’in hem mekân ve hem de kültür açısından modernleşmesi büyük ölçüde sözü edilen nüfus grubu tarafından gerçekleştirilmişti (89-105).

İncelemenin ikinci ana bölümü (“Levantenler - Osmanlı İmparatorluğunda Bir Etnik-Dinsel Grubun Anahatları”, 121-301) Levantenlerin 19.yüzyıldaki tarihini ve sınıfsal yapısını analiz etmekte. Önce Schmitt 15. ve 16. yüzyıllarda Ceneviz ve Venediklilerin hukukî dokunulmazlıklarının gelişim sürecini ele alıyor. Bunu yaparken Beyoğlu’nda dragoman hanedanlarının ortaya çıkışını anlatmakta, ayrıca İstanbul Levantenliğinin esas olarak Ege adalarından gelme Rumca konuşan Katolikler, Fransız tüccarlar ve doğu kökenli Katoliklerin iç içe geçmesi ve Pera nüfusuna entegre olması neticesinde şekil kazandığını göstermekte. Öte yandan İzmir Levantenliği hem Avusturya himayesindeki Venedikliler, Dalmaçyalılar, Egeli Katolikler ve Ermenilerden, hem de Fransız himayesindeki Avrupalılar ve şarklılardan müteşekkildi (121-149). Schmitt’ten öğreniyoruz ki Levantenler tarihleri boyunca bir kez bağımsız bir siyasî aidiyet ifadesini dışavurmuşlardır; 1789’dan sonra Fransa’daki devrimci Jakoben rejimi Beyoğlu toplumu dahilinde kilise düşmanlığı ve laiklik propagandasına başlayıp ayrıca Avusturyalılarla savaşa giriştiğinde Fransız devrimi ilkelerinden dehşete kapılan Pera ahalisi Bâb-ı Âlî’ye başvurarak kendilerinin müstakil bir cemaat, bir millet olarak tanınması girişiminde bulunmuşlardır. Ne var ki bu girişim başarılı olmamıştır (147-157). Levantenlerin gerçek anlamda toplumsal, iktisadî ve kültürel serpilişi ise 1800-1908 devresinde, yani özünde tüccarlar ve dragomanlardan oluşan nispeten küçük bir topluluğun Avrupa’dan gelen yeni unsurlarla giderek kendi içerisinde farklılaşmış ve anonimleşmiş bir Katolik toplumuna dönüşmesi sürecinde vâkidir. Özellikle İtalya’dan tüccarlar, hizmet sektörünün çeşitli temsilcileri ve eğitimciler İstanbul ve İzmir’e göç etmişler, buralarda Levanten kadınlarla, Rum ve Ermeni kızlarıyla evlenmişler ve böylelikle Osmanlı Levanten toplumuna dahil olmuşlardır. Söz konusu çağ aynı zamanda Sardunya devletinin Levantenlerin önemli bir bölümünün yeni hâmisi olarak yükseldiği zamana denk gelmekteydi. Kırım Savaşı ve onu takip eden 1856 Islahat Fermanı Osmanlı İmparatorluğu’nu Batı’ya açarken Tanzimat reformları gayrı Müslimler açısından daha uygun hayat koşulları sunar olmuştur. Bütün bu gelişmeler çerçevesinde Levantenler giderek Osmanlı kent toplumunun modernleşmesi ve Batılılaşmasında önemli bir etken haline geldiler. Söz konusu çağ aynı zamanda Batı ekonomik yayılmasının ivme kazandığı bir devre olup Levantenler ve Avrupalılar Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadî çıkarlarına ters düşen kapitülasyonları sonuna değin inatla savunmuşlardır (164-204).

Osmanlı Türkleri arasında yükselen milliyetçilik ideolojisi ise nihaî kertede Levanten varlığının son bulması anlamına gelecekti; 1908 sonrasında İttihatçıların uygulamaya koydukları milli iktisat siyaseti açısından kapitülasyon düzenlemeleri imparatorluğun ve Türk nüfusunun yabancı güçler ve onların yerli ajanları aracılığıyla sömürülmesinin hukukî-kurumsal birer aracı olarak görülmeye başlanmıştı. Önce Osmanlı-İtalyan Trablusgarp savaşı ve sonra da Birinci Dünya Savaşı İtalyan, Fransız ve İngiliz pasaportu hâmili Levantenleri İstanbul ve İzmir’i terk etmeye zorladı. Zaten bizatihi kapitülasyonların lağvı olgusu söz konusu nüfus grubunun Osmanlı İmparatorluğu’ndaki varlığının hukukî ve iktisadî temelini dinamitlemişti. 1920-1922 arası Mütareke devresi ise İstanbul ve İzmir’deki Levanten mevcudiyeti açısından sadece geçici bir epizottan ibaretti; Anadolu’da giderek güçlenen milliyetçi direniş dolayısıyla geriye kalan Levantenler bu topraklarda kendilerine bir gelecek ufku göremiyorlardı. 1922 Büyük Taarruzu, büyük İzmir yangını ve bunu takiben Türkiye Cumhuriyeti’nin etnik homojenleştirme siyaseti Levantenlerin Osmanlı kentlerindeki yüzyıllar boyu devam eden mevcudiyetine trajik bir son yaratmıştır (204-219).

İkinci anabölümün bundan sonraki kısmında Schmitt Levantenlerin toplumsal tabakalaşmasını irdelemekte ve bunu yaparken evlilik örneklerini, toplumsallaşma biçimlerini ve iletişim platformlarını belirleyici nitelikte göstergeler olarak kabul etmektedir. Yazara göre Levantenler arasında “seçkinler”, “burjuvazi”, “Katolik ruhban”, “orta sınıf” ve “alt sınıf” ayrımlarını yapmak mümkündür. Seçkinler kesimi aristokrat nitelikli dragoman hanedanları mensuplarından ve köklü büyük tüccar ailelerinden oluşuyordu (220-228), buna karşılık 19.yüzyıl boyunca Fransa, İngiltere ve Hollanda’dan gelmiş olan iş adamları ve bankerler Levanten burjuvazisini teşkil ediyordu (228-265). Öte yandan Levanten ruhban sınıfı, Levanten topluluğunu ayrı bir etnik grup olarak niteleyecek özelliklere sahipti: Yerel Levanten ruhbanlar ile Papalığın Vatikan’dan gönderdiği ruhbanlar arasında ciddi çelişkiler söz konusuydu (265-275). Avukatlık, eczacılık, hekimlik, fırıncılık, otelcilik, bakkaliye, emlakçılık, restoran işletmeciliği, terzilik gibi meslekî sektörler Schmitt’e göre Levanten orta sınıfını oluşturmaktaydı. Yazarımıza göre işte bu Levanten orta sınıf Osmanlı kent yaşamının Avrupalılaşmasında en büyük rolü oynamıştır; söz konusu orta sınıf Batılı tüketim kalıplarını yerli Rumlara, Ermenilere ve Türklere aktarmıştır (275-287). Levanten alt sınıfına baktığımızda bunlar esas olarak gemiciler, denizciler, maceraperestler ve yer altı dünyasının mensuplarından ibaretti. 1880’li yıllarda genişleyen altyapı yatırımları ve inşaatleriyle birlikte çoğunlukla İtalya’dan gelen azımsanmayacak bir emekçi kesim ortaya çıkmıştı (287-297).

Eserin üçüncü anabölümü (“Katoliklik, Laikleşme ve Milliyetçiliğin Gerilim Alanında Levantenler”, 305-400) Levantenlerin grup kimliklerini irdelemekte ve bu bağlamda Avrupa konsoloslukları ile Osmanlı makamları karşısında bağımsız tavır alışlarını ele almaktadır. Ayrıntı verilecek olursa, Schmitt kiliseye sadık kalan Levantenlerin giderek milliyetçi ve kilise karşıtı çizgiye giren hâmi devletlerin artan baskısı karşısında düştükleri ikilemi inceliyor. Diğer bir ifadeyle, çoğunlukla Rumca konuşan ve az çok şarklılaşmış Levantenlerin başat kültürel kimliğini Katoliklik oluştururken Avrupa devletlerinin konsoloslukları hukuken “vatandaşları” konumundaki bu insanlara Avrupa ulus devlet modeline uygun bir ulusal kimlik benimsemeleri doğrultusunda artan üstelemelerde bulunmuşlardır. Ne var ki Levantenler açısından bir Avrupa ülkesi vatandaşlığının taşıdığı anlam, yaşadıkları ülkedeki ekonomik ve sosyal ayrıcalıklarını korumayı sağlayan oportünist bir araç olmaktan ibaretti. Bu noktada yazarımız Levantenlerin etnik kimliği meselesine yeniden temas etmekte ve 19.yüzyılın başlarına değin söz konusu grubun esas olarak içinde İtalyanca, Fransızca ve Türkçe kelimelerin yoğun olduğu bir tür demotik Rumca konuştuklarını ve yazı dilinin de latin harfleri kullanılan demotik Rumca olduğu bilgisini vermektedir. Giyim kuşam itibariyle de Levantenler Avrupalı olmaktan ziyade doğuluydular.

Ancak 19.yüzyılda artan ıslahat tedbirleri ve Osmanlı Devleti’nin Avrupa’ya yaklaşması Levantenlerin de Avrupalılaşması anlamına gelmiştir. Bunun yanısıra laiklik doğrultusunda artan kültürel ve siyasal akımlar Levantenlerin etnik ve kültürel bütünlüğünü de sarsmıştır. 1919 yılında İzmir’de Levantenler ile Katolik olmayanlar arasındaki karma evliliklerin oranı tüm Levanten nikâhlarının % 65’ini aşmıştı (305-369). Ayrıca Osmanlı makamlarının kapitülasyonların sınırlandırılması konusundaki artan baskıları ve yargı sisteminin laikleşmesi yönünde gerçekleştirilen reformlar ile birlikte Avrupa konsolosluklarının da öyle eskisi gibi kolaylıkla pasaport ve vatandaşlık statüsü değiştirmeye cevaz vermemeleri Levantenler açısından hukukî manevra sahalarının önemli ölçüde daralması anlamına gelmiştir (383-384). Nihayet 1911’de patlak veren Osmanlı-İtalyan savaşı ve bunu az sonra izleyen Birinci Dünya Savaşı Levantenlerin büyük bir kısmını hukuken bağlı oldukları hâmî devletlere çok açık ve kesin bir biçimde ulusal sadakat şehadetine zorladı. İşin trajik yanı söz konusu insanların pasaportunu taşıdıkları devletle ya hiç ya da son derece az toplumsal ve kültürel bağlarının bulunması, pek çoğunun o zamana değin vatandaşı oldukları ülkeye gitmemiş oldukları ve buna karşın yüzyıllarca yaşamış oldukları ülkeyi terketmek zorunda kalmalarıydı. Osmanlı uyrukluğunu tercih eden daha az sayıdaki Levanten ise Türkiye Cumhuriyeti’nin etnik ve dinsel homojenleştirme siyasetine dayanamamış ve sonunda göç etmişlerdir (384-397).

Eserin dördüncü ve sonuncu anabölümü Levantenlerin Osmanlı toplumu dahilindeki toplumsal ve kültürel konumunu tartışmakta (403-457). Burada bazı örneklere dayanılarak kamusal alanda ve iş yaşantısında kültürlerarası iletişim, sosyalleşmenin kurumsal formları, mahalleler ile etnik dağılım arasındaki ilişkiler ve Levantenlerin kültürlerarası iletişim bağlamındaki durumu analiz ediliyor. Yazarın vardığı sonuç sokakların ve meydanların tüm nüfus gruplarının buluşma ve görüşme ortamını sağladığı, ancak kuvvetli bir karşılıklı etkileşimin pek de gerçekleşmediği doğrultusundadır (409). Schmitt, K.Roth, J.W.Cole ve E.R.Wolf gibi sosyologların yaklaşımlarından yola çıkarak “camdan duvarlar” kavramını kullanıyor, yani farklı etnik grupların birarada varoluşunu toplumsal davranışın formelleşmiş kuralları yardımıyla mümkün kılan bir habitus’tan bahsediyor (25, 409, 455). Söz konusu çerçeveye göre değişik etnik gruplar arasında iş ilişkileri yoğun ve çok katmanlı iken kişisel münasebetler oldukça seyrekti. Mesela Levanten kadınları neredeyse hiçbir zaman Pera dışına çıkmazlardı (417, 452-453). Yazara göre Levantenlerin ve diğer nüfus gruplarının sosyalleşme platformları olarak sadece “café”ler, birahaneler, meyhaneler, tiyatrolar, operalar, gazinolar, kulüpler ve baloları değil, ama konsolosluklar, okullar, mahkemeler, belediyeler, hanlar ve iş merkezlerini de görmek gerekiyor (419-438). Beyoğlu’nun başlıca caddelerinin etnik dağılımı konusunda yapılmış dikkate değer bir topografik döküm Levantenlerin diğer gayrı Müslimlerle aynı mahallelerde etnik açıdan karışık halde yaşadıklarını gösteriyor. Buna karşın sınıfsal ayrım bakımından keskin bölgesel hatlar söz konusuydu, ki bu sosyalleşme platformlarının niteliklerini de tayin ediyordu (444-449). Schmitt’e göre bir yandan dil yakınlığı ve öte yandan Levantenlerle Rumlar arasında karışık evliliklerin çokluğu bu iki nüfus grubu arasında yoğun sosyal bağların olduğuna delalet etmektedir. Aynı şey Levantenlerle Ermeniler, Yahudiler veya Müslümanlar açısından söz konusu değildi (453). Nihayet yazarımız Levanten topluluğunun esasında Osmanlı toplumunun tipik bir unsurunu teşkil ettiğini vurguluyor. Schmitt bunu sadece Levantenlerin Avrupa kültür etkisini diğer nüfus gruplarına aktarmasında ve Osmanlı toplumunun Batılılaşmasında oynadığı rolde görmemekte, ama diğer Osmanlı milletlerinin de çok tipik olarak yaptıkları üzere, kendilerini öteki nüfus gruplarından dinî kimlik, yani Katoliklik bazında tecrit etmelerinden çıkarsamaktadır (455-456).

Bu çalışmanın en büyük iddiası Levantenlerin kendi başlarına bir etnik grup oldukları tezidir. Söz konusu tezi temellendirebilmek için Schmitt Levantenlerin yaşam dünyalarını kavramaya çalışmış, bu amaçla farklı Levanten bireylerinin yaşam çizgilerini dikkate alarak aileler, Katolik cemaat biraderleri, örgütler, konsolosluklar ve Osmanlı makamları arasındaki ilişki örgüsünü yeniden kurgulamıştır. Eserin diğer bir iddiası Osmanlı son dönemindeki uluslaşma ve etnikleşme sürecinde Levantenlerin söz konusu gelişmelere karşı geliştirdiği çeşitli uyum sağlama stratejileri konusunda yeni bir bakış açısı sağlamaktır (461). Bunu yaparken yazar Levantenlerin Osmanlı toplumu dahilindeki sosyal önemini ve ayrıca kentlerde iletişim ortamı, farklı cemaatlerin birarada yaşama pratiği ve Batı ile Doğu arasındaki konumları açısından oynadıkları dikkate değer rolü irdelemiştir. Schmitt’e göre Levantenler ne tam anlamıyla Avrupalıydı, ne de Şarklıydı. Dolayısıyla, Osmanlı toplumunda keskin kültürel sınırların var olduğu iddiasına dayalı genellemeler de sorunlu olacaktır (462).

Levantenler kendilerini kültürel ve toplumsal olarak Katoliklik ile özdeşleştirmeleri, ve hukuken de büyük ölçüde İtalya ve Fransa vatandaşı olmalarından ötürü Schmitt araştırmasında birincil kaynak olarak hem Katolik arşivlerinden (İstanbul, Paris, Roma, Vatikan), hem de İtalyan (Roma, Torino, Venedik) ve Fransız (Nantes, Paris) devlet arşivlerinden etkin bir biçimde yararlanmıştır. Bütün bu vesikalardan yazarımız Osmanlı sosyal tarihine ilişkin azımsanmayacak boyutlarda özgün bilgilere erişmiştir. Örneğin okuyucu eseri incelediğinde meslek grupları, aile yapıları, evlilik davranışları, toplumsal tabaka mensupluğu, İstanbul ve İzmir’deki yerleşim düzenine dair çok temel verilere vâkıf olabilecektir.

Eserin başlıca zaafı ise Türkçe kaynakların ve Türk yazarların son derece sınırlı ölçülerde kullanılmış olmasıdır. Bu durumun kendi de farkında olan Schmitt eserin girişinde buna bir savunma olarak araştırma konusunun çok yeni olması ve bu konuda varolan literatür boşluğu dolayısıyla kapsamlı olarak incelediği Katolik, İtalyan ve Fransız kaynaklarının Levantenlere ilişkin ilk kez genel bir bakış sağlamaya yettiği ve bundan ötürü söz konusu zaafı bir dereceye kadar da olsa telafi ettiğini belirtmektedir (42). Ne var ki Katolik, İtalyan ve Fransız kaynaklarına bu derece bağımlı kalış sonuçta yazarımıza Osmanlı son dönemi koşullarına ilişkin ister istemez biraz “konsolosluk merkezli” bir bakış oluşturmuş olup Levantenlerin Osmanlı toplumundaki konumlarına ilişkin ya da Levantenlerin Müslümanlarla ilişkilerine dair zengin verilerden mahrum bırakmıştır. Yazarın Türkçe bilmemesi onu zamanın Osmanlı-Türk edebiyatının başlıca isimleri olan Ahmed Midhat, Ahmed Rasim, Halid Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi yazarların eserlerinde yansıttıkları üzere Levantenlerle Müslümanlar arasındaki ilişkilerin gerçekte daha yakın olduğunu görmesini engellemiştir. Aynı şekilde kültür ve tiyatro tarihçisi Metin And’ın eserleri de Schmitt’e bu doğrultuda yardımcı olabilirdi.

Bu eleştiriler haricinde okuyucu eserde iki şeyin eksikliğini hissediyor: Birincisi, araştırmanın bitiminde yer ve kişi adları endeksi mevcut, ama kavram ve kurum adları endeksi eksik. Bu denli kapsamlı bir çalışmada kavram ve kurum adlarını (kiliseler, kulüpler, caféler, restoranlar, meyhaneler, birahaneler, gazinolar, sinemalar, tiyatrolar, operalar vs.) içeren bir endeksin varlığı okuyucu açısından iyi olurdu. İkincisi, Beyoğlu-Galata bölgesi ve İzmir’i kapsayan ve Levanten mahallelerini gösteren tarihsel haritaların kitaba ek olarak konması arzu edilirdi.

Tüm bu eleştirileri bir yana bırakacak olursak bu eseri Osmanlıların Batılılaşma serüvenine yeni bir bakış sunan, İstanbul ve İzmir şehirlerinin gerek siyasal ve gerekse sosyal ve kültürel tarihi açısından oldukça taze açılımlar sağlayan ve Osmanlı tarihçiliğine yeni bir pencere açan öncü bir çalışma olarak görmek gerekir.


(alıntı)

 
#2
Bu eleştiriler haricinde okuyucu eserde iki şeyin eksikliğini hissediyor:

Birincisi, araştırmanın bitiminde yer ve kişi adları endeksi mevcut, ama kavram ve kurum adları endeksi eksik. Bu denli kapsamlı bir çalışmada kavram ve kurum adlarını (kiliseler, kulüpler, caféler, restoranlar, meyhaneler, birahaneler, gazinolar, sinemalar, tiyatrolar, operalar vs.) içeren bir endeksin varlığı okuyucu açısından iyi olurdu.

İkincisi, Beyoğlu-Galata bölgesi ve İzmir’i kapsayan ve Levanten mahallelerini gösteren tarihsel haritaların kitaba ek olarak konması arzu edilirdi.
eksikliklere ben de ekleme yapayım.. kitabı okumadım.. yanılabilirim.. ama eleştiride belirtilen eksikliklere bakarak konuşuyorum.. yanılma payım olabilir..

yer ve kişi adları endeksi mevcut, ama kavram ve kurum adları endeksi eksik
demiş.. bu tür çalışmalarda., aile-sülale de kurum içeriğindedir.. çünkü., o tarihsel dönemlerde., kurulan işletmeler aile işletmeleri halindedir.. bu anlamda evlilikler buna göre oluşurdu..

yine ciddi bir hata var sanırım..
Bundan sonra yazarımız Levantenleri bir etnik-dinsel topluluk mânâsında ele alıyor (87-117). Schmitt’e göre Levantenler etnik bir topluluk idi, zira “akrabalık bağları, toplumsal ilişkiler ve iktisadî bağlantıların oluşturduğu girift bir örgü” teşkil ediyor ve Katoliklik onları birbirine rapt eden kültürel bir ortak kimlik sağlıyordu (88).
tespitini yapan yazar.,
Levantenlerle Rumlar arasında karışık evliliklerin çokluğu bu iki nüfus grubu arasında yoğun sosyal bağların olduğuna delalet etmektedir. Aynı şey Levantenlerle Ermeniler, Yahudiler veya Müslümanlar açısından söz konusu değildi (453).
tespitini de yapıyor.. bu iki tespitten biri doğru olamaz..
levantenleri katolik bir cemaatsel yapılaşma ile oluşan kimlikle ifede ediyorsa., ortadoks olan rumlarla yoğun evlilikleri nasıl izah edecek.. katoliklerle ortadoksların böylesi ilişkilenmeleri olanaksızdır..

yine .; Katoliklik onları birbirine rapt eden kültürel bir ortak kimlik sağlıyordu (88).
tespiti ile., Yerel Levanten ruhbanlar ile Papalığın Vatikan’dan gönderdiği ruhbanlar arasında ciddi çelişkiler söz konusuydu (265-275). tespiti çelişiyor..

kapitalist çağın başlaması ile birlikte., hatta öncesindeki ticari alandaki yayılmada., vatikanın yani ruhban sınıfın süreçdeki işlevleri ve etkisi bilinir.. katolik kimlikli bir koloni yada levanten cemaati bu ruhban sınıfla nasıl ve neden çelişki yaşar..

genel toplum tarih biliminde., sermaye süreci içindeki., ticaret-mali sermayenin çatışmaları ile sonradan eklenen., üretici-girişimcilik(derebeylik dışı toprak ve manüfaktür üretimi) çatışmaları bilinir.. katolik cemaatleri bu anlamda., derebeylik yada imparatorluk mülkiyeti ve soyluların denetimindeki ticaret dışına çıkmak isteyenlere karşı bir grupken., özellikle protestan gruplar., tam karşıtı yerde idi..

gerek., amerika kıtası içindeki kolonilerin/sömürgelerin gerek ise., diğer bölgelerdeki(çin-çin hindi vs.) kolonilerin/sömürgelerin., vatikan ve merkezi imparatorluk ile çatışmaları da bilinir..

bu noktada., özellikle., ingiltere/hollanda/flandr merkezleri protestan duruşları nedeniyle koloni/sömürgelerde ciddi sorunlar yaşamadılar.. (amerikada ingilterenin yaşadığı farklıdır)
ama., ispanya-portekiz gibi koyu katolik merkezler ve koloni-sömürgelerindeki uzantıları bu sorunları yaşadılar..

levantenler., katolik cemaat kimliğinde ise., vatikan ile sorunlu olmalarını nasıl açıklayacağız..
hadi açıkladık.. ortadoks rumlarla evliliklerini nasıl açıklayacağız..

okumadım ama., bence kitap oldukça yanlış ve manüplelerle dolu.. eleştiri bu anlamda olmasa da buna işaret eder konumda ama eksik bir eleştiri..
Çalışmanın birinci ana bölümü (“Levantenler - Klişeler ve Hakikatler”, 53-117) ilk önce “Frenk”, “Latin”, “Peralı” ve “Katolik” gibi 19.yüzyıla değin geçerli olmuş ve giderek yerini “Levanten”e terk etmiş kavramları tartışmaktadır. 19.yüzyıla gelindiğinde Levanten terimi özel bir anlam kazanarak “ülkede doğmuş, ama Avrupa kökenli Katolik” kişileri ifade eder olmuş,
baştaki açıklama doğrudur.. levanten tanımı farklıların tümünü ifade etmek amaçlı çıkmıştır.. ama., zamanla., Avrupa kökenli Katolik” kişileri ifade eder olmuş, tespiti yanlıştır..
levanten tanımı.; çin-hindi çin gibi alanlarda hatta rusya çarlığı ve asyasında da var olanları içerir.. levanten denizci anlamına gelir.. yani deniz aşırı(ithalat-ihracat) ticaret yapan ile özdeştir..
levanten dedikleri., ticaret kolonileridir.. antik çağdan beri de vardır..

her kesim., fili tuttuğu yerden tarif etmeyi "iş" edinmiş.. levanten tanımını da böyle kullanıyorlar..





 
Üst